Ubhubhane lwe-COVID-19 luqinisekise ukubaluleka kwezinhlelo zempilo eziqinile, ucwaningo lwesayensi kanye nokuqamba kwezidakamizwa ekuphenduleni ezinkingeni zezempilo zomhlaba. Isidingo sokuthola izinto ezintsha zokuxilonga, ukwelashwa, ubuchwepheshe bezokwelapha kanye nobuchwepheshe bempilo obukhethekile siyaqhubeka nokukhula.

Isifunda sezempilo nezokwelapha e-Unisa sisekela ucwaningo oluthuthukisa ukunakekelwa kwezempilo, ukuvimbela izifo kanye nokuthuthukiswa kwemithi. LeNyuvesi iyazibandakanya nocwaningo lwezempilo lwemfuyo, ukuhlola izimpawu zesifo, ukuthola nokuthuthukisa imithi, kanye nokuqeqesha abacwaningi besikhathi esizayo bezempilo.

Izinhlelo zocwaningo zihlanganisa ukubambisana okugxile ezintweni ezintsha zesayensi yezokwelapha kanye nokuhlola izinhlelo zolwazi lwesintu kwezempilo. Inyuvesi iphinde ihole ucwaningo ekuthumeleni imithi yesintu yase-Afrika ngobuchwepheshe be-nanodelivery, okusiza ekuthuthukiseni izixazululo zezempilo ezifanele endaweni.

EKolishi Lezifundo Zeziqu, uSihlalo we-UNESCO-Unisa Afrika esifundweni Sezakhiwo nokwakha ngesilinganiso esincane kakhulu kanye noBuchwepheshe besayensi uhola ucwaningo lwamazwe ngamazwe mayelana nokulethwa kwezidakamizwa, okuhlanganisa nemithi yaseAfrika ephathelene nomphefumulo, umoya, nomzimba. IKolishi Lomthetho linikeza imojuli yokukhetha yabafundi abathola iziqu kuMthetho Wezokwelapha.

Die COVID-19-pandemie het die belangrikheid van robuuste gesondheidsorgstelsels en wetenskaplike en farmaseutiese innovasie versterk om op globale gesondheidsuitdagings te reageer. Die behoefte aan innoverende diagnostiek, behandelings, mediese tegnologieë en gespesialiseerde kundigheid in gesondheidsorg bly groei.  

Unisa se nisarea gesondheids- en farmaseutiese studies ondersteun navorsing wat gesondheidsorglewering, siektevoorkoming en farmaseutiese ontwikkeling ondersteun. Die universiteit is betrokke by biomediese navorsing, diagnose van siektebiomerkers, geneesmiddelontdekking en -ontwikkeling, en die opleiding van toekomstige gesondheidsnavorsers.

Navorsingsinisiatiewe sluit in vennootskappe wat op biomediese innovering en verkenning van inheemse kennisstelsels in gesondheidsorg fokus. Die universiteit lei ook navorsing oor die nano-aflewering van Afrika-kruiemedisyne, wat bydra tot die ontwikkeling van plaaslik relevante gesondheidsoplossings.

Umbulalazwe we- COVID-19 uvuselela ukuqakatheka kwamasistimu wetjhejo lezamaphilo, irhubhululo lezesayensi kanye namaqhinga amatjha wezemitjhoga ngomzamo wokuqalana neentjhijilo zamaphilo ephasini. Isidingo samaqhinga amatjha kezokuhlola, ukulatjhwa, amathekinoloji wezokwelapha kanye nobukghoni obuthileko betjhejo lezamaphilo kuragela phambili nokukhula.  

Indawana ekhuthaza itjhuguluko eemfundweni ze-Unisa kezamaphilo nakezemitjhoga isekela irhubhululo lelo elithuthukisa ukulethwa kwetjhejo lezamaphilo, ukukhandelwa kwamalwele kanye nokuthuthukiswa kwezemitjhoga. Iyunivesithi iyazibandakanya kurhubhululo lezemitjhoga elaphako (biomedical research), ihlelo lezokuhlolwa kwamalwele ngemitjhini (disease biomarker diagnostics), ukutholakala nokuthuthukiswa kweendakamizwa ezilaphako.

Imizamo yezerhubhululo ifaka phakathi amatjhebiswano aqale kuhlelo lamaqhinga amatjha wezokwelapha kanye nokuhlolwa kwamasistimu welwazi lendabuko kutjhejo lezamaphilo. Iyunivesithi begodu irhola phambili irhubhululo lezokukhiqiza imitjhoga yamakhathakhatha wesi-Afrika, njengegalelo ekuthuthukisweni kweensombululo zamaphilo zangekhaya ezifaneleko.

Ubhubhane weCOVID-19 uqinise ukubaluleka kweenkqubo ezomeleleyo zokhathalelo lwempilo, uphando lwenzululwazi kunye nokuveliswa kwezinto ezintsha kwicandelo lonyango ngamayeza ekuphenduleni imingeni yezempilo kwihlabathi. Iyaqhubeka nokukhula imfuno yeendlela ezintsha zokuxilonga izifo, unyango, ubuchwepheshe bezonyango kunye nobuchule obukhethekileyo kukhathalelo lwempilo.

Inkalo ekhethekileyo yezifundo zempilo nobunzululwazi bonyango ngamayeza eUnisa ixhasa uphando oluqhubela phambili unikezelo lweenkonzo zokhathalelo lwempilo, uthintelo lwezifo kunye nophuhliso lwamayeza. Iyunivesithi ibandakanyeka kuphando lobunzululwazi oludibanisa ibhayoloji namayeza, ingakumbi ekuphandeni izifo, ekuxilongweni kwezifo kusetyenziswa ibiomarker, ekufunyanisweni nasekuphuhlisweni kwamayeza, kunye noqeqesho lwabaphandi bezempilo bengomso.

Amanyathelo ophando aquka intsebenziswano egxile ekuvelisweni kwezinto ezintsha kwicandelo lobunzululwazi obudibanisa ibhayoloji namayeza ekuphandeni izifo kunye nokuphononongwa kweenkqubo zolwazi lwemveli kukhathalelo lwempilo. Iyunivesithi ikwakhokela uphando olujolise ekusebenziseni ubuchwepheshe ekuhanjisweni kwamayeza (nanodelivery) esintu aseAfrika, nto leyo enegalelo ekuphuhlisweni kwezisombululo zezempilo ezifanelekileyo kwiimfuno zasekuhlaleni.

Leuba la COVID-19 le gateletše gape bohlokwa bja ditshepedišo tša tlhokomelo ya maphelo tše di tiilego, nyakišišo ya saense le boitlhamelo bja ditšweletšwa tša kalafo go arabela ditlhohlo tša maphelo tša lefase ka bophara. Nyakego ya ditshepedišo tša boitlhamelo tša go hlahloba malwetši, dikalafo, ditheknolotši tša kalafo le bokgoni bjo bo kgethegilego bja tlhokomelo ya maphelo e tšwela pele go gola.

Nepokgolo ye ye bohlokwa ya dithuto tša maphelo le tša ditšweletšwa tša kalafo ya Unisa e thekga dinyakišišo tšeo di tšwetšago pele kabo ya tlhokomelo ya maphelo, thibelo ya malwetši le tlhabollo ya ditšweletšwa tša kalafo. Yunibesithi e tšea karolo nyakišišong ya tša kalafo ya diphedi, tlhahlobong ya diteko tša go bona dika tša bolwetši pele bo ka fihla, go utolleng le go hlabolleng diokobatši, le tlhahlong ya badiradinyakišišo ba kamoso ba tša maphelo.

Masolo a dinyakišišo a akaretša ditirišano tšeo di lebeletšego boitlhamelo bja tša kalafo ya diphedi le nyakišišo ya ditshepedišo tša tsebo ya setšo ya ka mo nageng tlhokomelong ya maphelo. Yunibesithi gape e etelela pele nyakišišo ya go diriša nanotheknolotši go iša dihlare tša mešunkwane ya Afrika, gomme se se kgatha tema tlhabollong ya ditharollo tša maphelo tšeo di lebanego le dinyakwa tša ka mo nageng.

Sewa sa COVID-19 se matlafaditse bohlokwa ba ditsamaiso tse matla tsa tlhokomelo ya bophelo bo botle, dipatlisiso tsa saense le boqapi ba meriana ho arabela diphephetsong tsa bophelo bo botle lefatsheng ka bophara. Tlhokahalo ya tlhahlobo e ntjha, mekgwa ya phekolo, mahlale a bongaka le boiphihlelo bo kgethehileng ba tlhokomelo ya bophelo bo botle e ntse e hola.

Sebaka sa bohlokwa sa dithuto tsa bophelo bo botle le meriana sa Unisa se tshehetsa dipatlisiso tse ntshetsang pele phano ya tlhokomelo ya bophelo bo botle, thibelo ya mafu le ntshetsopele ya meriana. Yunivesithi e kenelletse dipatlisisong tsa bongaka, tlhahlobo ya biomarker ya mafu, ho sibollwa le ntshetsopele ya dithethefatsi, le kwetliso ya bafuputsi ba bophelo bo botle ba nakong e tlang.

Maano a dipatlisiso a kenyelletsa dikamano tse shebaneng le boqapi ba bongaka le ho batlisisa ditsamaiso tsa tsebo ya matswallwa tlhokomelong ya bophelo bo botle. Yunivesithi e boetse e etella pele dipatlisiso mabapi le ho fana ka meriana ya ditlama ya Afrika ka nano, e kenya letsoho ntshetsopele ya ditharollo tsa bophelo bo botle tse amehang sebakeng seo.

Kholejeng ya Mangolo a Thuto, UNESCO-Unisa Africa Chair in Nanosciences and Nanotechnology e etella pele ka dipatlisiso tsa matjhaba mabapi le nanodelivery ya dithethefatsi, ho akarelletsa le meriana ya ditlamatlama ya Afrika. Kholeje ya Molao e fana ka mojulu wa boikgethelo ba baithuti ba tlase ho Molao wa Bongaka.

Leroborobo la COVID-19 le tiisitse botlhokwa jwa matlhamaganyane a a nonofileng a tlhokomelo ya boitekanelo, dipatlisiso tsa saense le boitlhamedi jwa melemo mo go tsibogeleng dikgwetlho tsa boitekanelo tsa lefatshe. Tlhokego ya diteko tsa boitlhamedi, dikalafi, dithekenoloji tsa kalafi le boitseanape jo bo kgethegileng jwa tlhokomelo ya kalafi e tswelela go gola.

Karolo e e kgethegileng ya Unisa ya dithuto tsa boitekanelo le tsa melemo e tshegetsa dipatlisiso tse di tsweletsang pele thebolo ya tlhokomelo ya boitekanelo, thibelo ya malwetse le go dirwa ga melemo. Yunibesiti eno e dira dipatlisiso ka tsa kalafi ya ditshedi, go tlhatlhoba matshwao a malwetse, go ribolola le go dira melemo, le go katisa babatlisisi ba isago ba tsa boitekanelo.

Maiteko a dipatlisiso a akaretsa dimphato tse di tsepamisitsweng mo boitlhameding jwa kalafi ya ditshedi le go tlhotlhomisa ditsamaiso tsa kitso ya tlholego mo tlhokomelong ya boitekanelo. Yunibesiti gape e eteletse pele patlisiso ka ga thomelopotlana ya melemo ya ditlama ya Aforika, e e nang le seabe mo go tlhameng ditharabololo tsa boitekanelo tse di maleba tsa selegae.

Lolubhubhane lwe-COVID-19 lucinise kubaluleka kwetinhlelo tekunakekelwa kwemphilo leticinile, lucwaningo lwesayensi kanye nekusungulwa kwemitsi ekuphendvuleni tinsayeya tetemphilo temhlaba wonkhe. Sidzingo sekuhlola, kwelapha, tebuchwepheshe betekwelapha kanye nebungcweti lobukhetsekile bekunakekelwa kwemphilo siyachubeka nekukhula.

Indzawo ye-niche yetifundvo tetemphilo netemitsi ye-Unisa isekela lucwaningo loluchubela embili kwetfulwa kwekunakekelwa kwemphilo, kuvikela tifo kanye nekutfutfukiswa kwemitsi. Lenyuvesi yenta lucwaningo lwe-biomedical, kuhlolwa kwe-biomarker yetifo, kutfolakala kwetidzakamiva kanye nekutfutfukiswa, kanye nekuceceshwa kwebacwaningi betemphilo besikhatsi lesitako.

Tinyatselo telucwaningo tifaka ekhatsi kubambisana lokugcile ekusunguleni tintfo letinsha tekwelapha kanye nekuhlola tinhlelo telwati lwemdzabu ekunakekelweni kwemphilo. Lenyuvesi iphindze futsi ihole lucwaningo lwe-nanodelivery yemitsi yemakhambi ase-Afrika, lokufaka sandla ekwakhiweni kwetisombululo tetemphilo letifanele endzaweni.

Gabelo ḽa COVID-19 ḽo khwaṱhisa ndeme ya sisṱeme dza ṱhogomelo ya mutakalo dzo khwaṱhaho, ṱhoḓisiso dza saintsi na vhubveledzi ha mishonga kha u fhindula khaedu dza mutakalo wa ḽifhasi. Ṱhoḓea ya ṱhoḓisiso dza vhuṱali, dzilafho, thekhinoḽodzhi dza zwa ngalafho na vhutsila ho khetheaho ha ṱhogomelo ya mutakalo zwi khou bvela phanḓa na u aluwa.

Fhethu hune ha vha na tshikhala tsha mushumo kana fhethu hune ha lingana na muthu zwavhuḓi, kana makete muṱuku wo khetheaho tsha ngudo dza mutakalo na mishonga ha Unisa hu tikedza ṱhoḓisiso dzine dza isa phanḓa nḓisedzo ya tshumelo ya mutakalo, u thivhela malwadze na mveledziso ya mishonga. Yunivesithi i khou shuma kha ṱhoḓisiso ya saintsi ya zwa matshilo na mishonga, u ṱola tshiga tsha zwa muvhili ya malwadze, u tumbulwa ha zwidzidzivhadzi na mveledziso, na u gudisa vhaṱoḓisisi vha mutakalo vha tshifhinga tshi ḓaho.

Vhukando ha ṱhoḓisiso vhu katela vhufarisani ho sedzaho kha vhubveledzi ha saintsi ya zwa matshilo na mishonga na u ṱola sisṱeme dza nḓivho ya mvelele kha tshumelo ya mutakalo. Yunivesithi i dovha ya ranga phanḓa ṱhoḓisiso kha u nḓisedzo ya mishonga ya miri ya Afrika, i tshi khou shela mulenzhe kha mveledziso ya thandululo dza mutakalo dzo teaho dzapo.

Pandemiki ya COVID-19 yi tiyisisa nkoka wa tisisiteme ta njhekanjhekisano wa nhlayiso wa rihanyu, ndzavisiso wa sayense na cinco wa famasi hi ku hlamula ka mitlhotlho ya rihanyu ya misava. Xilaveko xa cinco wo ololoxa swiphiqo, vuongori, tithekinoloji ta miri na vutokoti byo hlawuleka bya rihanyu ku yisa emahweni nkuriso.

 Ndhawu ya Tidyondzonkongomo ya Unisa ya rihanyu na Famasi ti seketela ndzavisiso lowu yisaka emahlweni vukorhokeri bya rihanyu, nsivela mavabyi na nhluvukiso wa famasi. Yunivhesiti yi vulavuriana na ndzavisiso wa bayokhemikali, Vutshunguri bya mavabyi ya bayomakara, vhumbunuko wa xidzidziharisi na nhluvukiso, na vuleteri bya valavisisi va rihanyu leri taka.

 Masungulo ya ndzavisiso ya katsa xinakulobye xo kongomana na mincinco ya bayomedikali na mbalango wa tisisiteme ta vutivi bya xintu eka hlayiso rihanyu. Yunivhesiti yi rhangela ndzavisiso wa nanodelivhari ya miri ya mitsembyana ya Xiafirika, yi avelanaka na swintshunxo swa nhluvukiso wa rihanyu ro yelana ra muganga.